GURMADKA ABAARAHA 2025 “Badbaadinta Nolosha, Dhaqanka iyo Degaanka Puntland”
Abaarta 2025 waxay noqotay mid khatar weyn ku ah nolosha iyo dhaqaalaha Puntland. Roobabkii Gu’ga iyo Dayrta oo aan si wanaagsan u di’in ayaa sababay in ceelal badan qalalaan, daaqii uu dhammaado, iyo noloshii reer guuraaga oo curyaantay. Qoysas badan oo xoolo-dhaqato ah ayaa wajahaya xaalad bini’aadantinimo oo u baahan gurmad degdeg ah iyo qorshe waara oo looga jawaabo isbeddelka cimilada ee sii xoogaysanaya.
Puntland waxay soo saartay baaq ku aadan abaaraha, waxayna samaysay guddiga uu hogaaminayo Madaxweyne Ku-xigeenka Puntland, Mudane Ilyaas Cismaan Lugatoor, talaabadaan oo muujinaysa muhiimada gaarka ah ee ay arintaani u leedahay dowladda Puntland. Guddigaan waxaa xubno ka ah Wasaaradda Gargaarka iyo Maareynta Musiibooyinka, Wasaaradda Qorshaynta, iyo wasaarado kale oo muhiim ah sida Wasaaradda Arimaha Gudaha, Caafimaadka, Deegaanka, Waxbarashada, Xanaanada Xoolaha iwm, Culimada, Ganacsatada iyo bulshada rayidka ah.
Waxaa sidoo kale door muuqda ka qaadanaya hay’adaha samafalka ee maxalliga ah, ururrada bulshada rayidka, iyo hay’adaha caalamiga ah sida WFP, UNICEF, FAO, IOM iyo Qurba-Joogtaa Puntland iyo kuwa Soomaaliyeedba. Baryada Alle, isku tashi bulsho iyo isku-duwidda wadajirka ah ee hay’adahan waa furaha lagu badbaadin karo nolosha dadka iyo xoolaha abaartu saameysay.
Hayaanka Reer Guuraaga iyo Qiimaha Gaadiidka:
Baadqii (Daaqii) iyo biyihii oo yaraaday, waxay sababtay in kumannaan reer guuraa ah ay bilaabay inay xoolahooda u daadgureeyaan dhanka Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, halkaas oo weli laga helayo biyo iyo baad. Si kastaba ha ahaatee, safarkani waa mid qaali ah, hal gaari oo candho-maydlaa oo xoolo qaada ayaa lagu kireeyaa illaa $1,500 doolar, taas oo inta badan reer guuraaga aanay awoodin.
Dadkaas waxay haatan wajahaan xaalad adag, iyadoo haweenkii, carruurtii iyo waayeelkii lagu reebay tuulooyinka abaartu halis gelisay. Maatadaas laga hayaamay ee nugul waxay u baahan yihiin gargaar degdeg ah, si looga hortago gaajo, biyo la’aan, iyo cudurrada ka dhasha.
Biyo La’aan iyo Qiimo Kac:
Qiimaha biyaha ayaa si xad dhaaf ah u kacay. Fuustadii biyaha oo hore u ahayd $1.2 ayaa hadda gaartay $2.5, waxaana la filayaa in ay sii qaaliyoobaan haddii abaartu sii xoogaysato. Xaaladdani waxay khatar gelinaysaa nolosha dadka iyo xoolahoodaba, maadaama reer guuraaga iyo dadka miyiga ku nool aanay awoodin inay helaan biyo nadiif ah oo joogto ah.
Dhaawaca Dhaqanka iyo Nolosha Reer Guuraaga:
Mid ka mid ah khaladaadka ugu waaweyn ee laga fogaado waa in dadka reer guuraaga la dejiyo xeryo barakacayaal oo magaalooyinka ku yaal. Taasi waxay dhaawac weyn u geysataa qaab nololeedkii iyo dhaqankii soo jireenka ahaa ee reer guuraaga, waxayna keentaa barakac dhaqan, dhaqaale iyo bulsho oo aan la sixi karin lagana soo kaban karin muddo dheer.
Taageerada ugu habboon waa in gargaarka lagu gaarsiiyo meelaha ay dadkaasi ku nool yihiin, lagana fogaado in lagu soo ururiyo magaalooyinka waaweyn. Waa in la gaarsiiyo biyo, cunto, iyo adeegyo caafimaad oo ku dhow halka ay reer guuraagu ku sugan yihiin si ay u sii joogteeyaan noloshooda iyo dhaqankooda xoolo-dhaqameed.
Reer guuraagu waa laf-dhabarta dhaqaalaha gejiga Soomaaliyeed, xoolahooda iyo aqoontooda deegaanka ayaa muhiim u ah nolosha magaalooyinka iyo suuqyada cuntooyinka ee dalka. Haddii dhaqankaas la burburiyo, waxaa dhaawacma nidaamka dhaqaale, deegaanka iyo midnimada bulshada.
Ka Fogaanshaha Gargaarka Lacageed (Cash-Based Aid):
Waxaa hore loo tijaabiyay barnaamijyada lacagta tooska ah ee aan nidaamsanayn, waxaana la ogaaday in ay keeneen dhibaatooyin dhaqan iyo dhaqaale sida barakac, ku-tiirsanaan joogto ah, iyo burburka isku-filnaantii reer miyiga. Sidaas awgeed, waa in la doorbido gargaar muuqda oo wax dhisaya:
• Ceelal, waro iyo biyo-xireenno waara.
• Biyo-dhaamin, dawooyin, teendhooyin, weelal waaweyn oo biyo kaydis, iyo cunto degdeg ah oo la gaarsiinayo goobaha miyiga.
• “Cash-for-Work” lagu dhisayo adeegyada bulshada ee deegaanka.
Tallaabooyinka Dawladda Puntland:
Xukuumadda Puntland, iyadoo uu hoggaaminayo Madaxweyne Ku-xigeenka iyo Wasiirka Gargaarka iyo Maareynta Musiibooyinka, durba waxay qaadeen talaabooyin wax ku ool ah. Hadaba, si jawaabta abaarta 2025 ay u noqoto mid mideysan, wax ku ool ah, oo qorshaysan, Dowladda Puntland waxay qaadi kartaa tallaabooyinkan soo socda:
1. Dhisidda “Situation Room” heer maamul-Goboleed ah oo laga hago isku-duwidda gurmadka, xog ururinta iyo la socodka xaaladda abaarta.
2. Hirgelinta “Toll-Free Hotline” heer maamul-Goboleed ah si dadka deegaannada abaartu saameysay ay u soo sheegaan xaaladooda, islamarkaana loo helo xiriir toos ah oo u dhexeeya dowladda iyo bulshada.
3. Safarro xaqiiqo-raadin ah (Assessment Missions) oo ay hogaaminayaan Wasaaradda Gargaarka iyo Maareynta Musiibooyinka iyo Wasaaradda Qorshaynta si loo qiimeeyo saamaynta iyo baahiyaha gobollada, lalana kaashado wasaaradda Arimaha Gudaha.
4. Qorshe degdeg ah oo biyo iyo calaf lagu gaarsiinayo dadka iyo xoolaha ku sugan meelaha aan roobab helin.
5. Kor u qaadis wada-shaqeynta hay’adaha caalamiga ah (WFP, UNICEF, FAO, IOM) iyo Hay’adaha Gargaarka si loo helo taageero iyo maalgelin degdeg ah.
6. Iskaashi iyo kicinta Qurbe-joogta Puntland si ay uga qayb qaataan gargaarka degdega ah ee loo baahan yahay.
7. Abuurista “Puntland Resilience and Emergency Fund” oo noqda sanduuqa joogtada ah ee dowladdu ku maareyso xaaladaha abaarta iyo musiibooyinka kale.
8. Kor u qaadista wacyigelinta bulshada iyo la dagaallanka barakaca magaalooyinka si loo ilaaliyo dhaqanka iyo jiritaanka reer guuraaga.
9. Dhiirrigelinta “Cash-for-Work” iyo mashaariicda biyo-gelinta, xermooyinka, la dagaalanka xaalufka si bulshada deegaanka looga qayb geliyo jawaabta iyo dib u dhiska.
Gunaanad:
Abaarta 2025 waxay muujisay in Puntland u baahan tahay jawaab mideysan oo ilaalinaysa nolosha, dhaqanka, iyo deegaanka reer guuraaga. Haddii aan la ilaalin reer miyiga, waxaa khatar ku jira nolosha magaalooyinka iyo nidaamka dhaqaale ee Puntland oo dhan.
Gargaarka waa in lagu gaarsiiyo goobaha ay dadkaasi ku nool yihiin, lagana fogaado barakicinta magaalooyinka waaweyn. Waa in la garowsadaa in Reer guuraagu yihiin laf-dhabarta jiritaanka Puntland, sidaa awgeed, badbaadintoodu waa badbaadinta dhaqaalaha, dhaqanka iyo degaanka ummadda.
WQ: Farah Aw-Osman | Email: [email protected]
COMMENTS