La Wareegga Sharcidarrada ah ee Guddiga Xuquuqda Aadanaha Soomaaliya ay la Wareegeen Siyaasiyiin Musuqmaasuq ku Sifoobay oo uu Magacowday Madaxweyne Xasan Shiikh
WQ: Xildhibaan Cabdullaahi Xaashi Abiib
Waxa dhacay ee loogu yeeray geedi-socodka “xulista” Guddiga Madaxa Banaan ee Xuquuqda Aadanaha Soomaaliya (IHRC) ma aha fadeexad oo kaliya – waa dembi lagu qaaday shacabka Soomaaliyeed, waana weerar toos ah oo lagula kacay sharciga iyo dowladnimada.
Anigoo ah xildhibaan ka tirsan Golaha Shacabka, waajib ayaa iga saaran inaan si cad, aan leexleexad lahayn, u sheego in guddigan si bareer ah loo qabsaday. Geedi-socodkii oo dhan wuxuu ahaa khiyaano siyaasadeed oo qorshaysan, musuqmaasuq furan, iyo dano gaar ah oo lagu difaacayo madaxda sare ee dalka – Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha, iyo Guddoomiyaha Golaha Shacabka.
Cidda laga qaatay xuquuqdooda waa shacabka Soomaaliyeed, gaar ahaan dadkii u qalma, khibradda lahaa, kuna tartamay si sharci ah balse si ula kac ah looga saaray si booska loogu baneeyo dad u adeega beel gaar ah, xulafo siyaasadeed, iyo shaqsiyaad lagu keenay dano qarsoon oo musuq ah.
XAQA DHABTA AH: GEEDI-SOCOD LA FARSAMEEYAY OO LA QORSHEEYAY
o 31 May 2025, waxaa imtixaanka qoraalka galay 58 musharrax.
o 4 June 2025, 39 kaliya ayaa la wareystay.
o Muddo yar kadib, 14 musharrax ayaa loo xulay heerka ugu dambeeya, waxaana laga soo xulay 9 xubnood.
o Waxaa si yaab leh u soo baxay in 9-ka xubnood ee ugu dambeysay si sax ah u buuxiyeen nidaamka 4.5:
o 2 Hawiye, 2 Daarood, 2 Dir, 2 Digil & Mirifle, 1 Beesha Shanaad.
Natiijadan “xisaab ahaan u fiicnaan laheyd kaliya haddii lagu ciyaaray” waxay caddeyn u tahay in liiska ugu dambeeya hore loogu heshiiyay meel ka baxsan xafiisyada imtixaanka iyo wareysiga – waxba lagama eegin tayada, waayo-aragnimada ama xirfadda, balse waxaa laga shaqeeyay dano beeleed iyo heshiisyo siyaasadeed oo qarsoodi ah.
SHAQSIYAADKA SI TOOS AH LOOGU EEDDEYNAYO
o Farxaan Maxamed Jimcaale: Waxaa la sheegay in uu fashilay inuu si cad uga jawaabo su’aalihii wareysiga Zoom-ka lagu qabtay. Codkiisu ma caddayn, jawaabihiisuna ma lahayn micno sharciyeed. Si kastaba, waa la magacaabay. Sababta? Waa xiriirkiisa siyaasadeed.
o Omar Faruk: Waxaa si toos ah loogu magacaabay guddoomiyaha guddiga xulista inkasta oo uu leeyahay taariikh dheer oo ah caburin saxaafadeed iyo xadgudubyo xuquuqda aadanaha ah. Isaga laftiisa wuxuu ahaa calaamad muujinaysa in geeddi-socodkani uusan noqon doonin mid xor ah ama daahfuran.
Xafiiska Madaxweynaha, Ra’iisul Wasaaraha, iyo Guddoomiyaha Golaha Shacabka: Markhaatiyaal badan ayaa xaqiijiyay in xafiisyadan ay si toos ah u farageliyeen isla markaana ay bixiyeen liiska cidda la rabo in la magacaabo – taas oo ah ku tumasho sharci iyo ku tagrifal awood dowladeed.
SHURUUCDA LAGU TUMTAY SI BAREER AH
A. Sharciyada Gudaha Soomaaliya
Dastuurka Kumeelgaarka ah
Qodobka 11 – Sinnaan iyo fursad loo siman yahay? Waxaa lagu tuuray qashinka.
Qodobka 12 – Daacadnimo iyo hufnaan xafiiska dadweynaha? Waa laga maadsaday.
Qodobka 111A – Madax-bannaanida guddiyada? Si bareer ah ayaa loogu tirtiray amar siyaasadeed.
Xeer Lr. 16 ee 2016
Waxay dhigaysaa in guddigu noqdo mid madax-bannaan, daahfuran, khibrad leh. Waxaa la helay guddigii ugu horeeyay ee ay magacaabeen siyaasiyiin dano gaar ah leh.
Waxaa si toos ah loo jebiyay Qodobbada 6, 7, 10 iyo 17.
B. Shuruucda Caalamiga ah
Mabaadi’da Paris (Paris Principles)– Xulista guddigan waxay ku dhacday dhamaan shuruudihii laga rabo hay’ad xuquuqda aadanaha ah.
ICCPR (Axdiga Xuquuqda Madaniga iyo Siyaasadeed) – Qodobka 25 (helidda fursado siman) iyo 26 (la’aanta takoorka) waa la jabiyay.
Axdiga Midowga Afrika ee Xuquuqda Aadanaha iyo Dadka – Waxaa si cad loogu guuldareystay ilaalinta mabaadi’da cadaaladda.
NATIIJADA: GUDDI LA QABSADAY, SHARCI-DARRO AH, KHATARNA KU AH XUQUUQDA AADANAHA
Waa in si cad loo sheego: Tani ma ahan Guddiga Xuquuqda Aadanaha. Tani waa Koox u adeega xukuumadda, oo loo sameeyay in lagu aamusiyo mucaaradka, lagu sixo xadgudubyada, lana difaaco dambiyada siyaasiyiinta dalka maamula.
Guddigan ma laha sharciyad, ma laha kalsooni bulsho, ma laha aaminaad caalami ah.
CODSIYO IYO TALO-SOO-JEEDIN
o In si degdeg ah loo baabi’iyo magacaabista guddigan sharci-darrada lagu sameeyay.
o oIn la furo baaritaan ciqaabeed oo ka dhan ah dhammaan masuuliyiinta farageliyay xulista.
o In si buuxda loo shaaciyo natiijooyinka imtixaanka, qoraallada wareysiga, iyo qodobbada qiimeynta.
o In la hakiyo wada-shaqeynta caalamiga ah ee lala leeyahay guddigan ilaa ay la jaanqaadaan Xeer Lr. 16 ee 2016 iyo Mabaadi’da Paris.
o In Qaramada Midoobay, Midowga Yurub, Midowga Afrika, iyo dowladaha shisheeye aysan aqoonsan guddigan.
o oIn la saaro cunaqabateyn siyaasadeed iyo xayiraad safar mas’uuliyiinta si bareer ah ugu xadgudbay hannaanka sharciga.
Fariin ayaan u dirayaa beesha caalamka: Ha u sacbinina tuugada. Ha taageerina hay’ado lagu dhisay musuq, eex, iyo beelaysi.
Shacabka Soomaaliyeed wuu arkayaa. Ma aha doqon. Ma aamusayo.
Aniga oo ah xildhibaan u dhaartay inuu ilaaliyo sharciga iyo danaha shacabka, waxaan sii wadi doonaa in aan magacaabo oo ceebeeyo cid kasta oo sharciga hoosta ka xada. Cid kastoo warbixintan ku xanaaqda – waa kuwa dembiga lahaa.
Tani ma aha siyaasado. Tani waa dagaal lagu badbaadinayo nafta qaranimada Soomaaliya.
📷
Dr. Abdillahi Hashi Abib – BA, MA, MASc, Ph.D
Member of Foreign Affairs Committee
Federal Republic of Somalia the House of People
Mogadishu, Somalia
MP- HOP #201 Awdal Region and Gebileh District
Leader of the Accountability and Transparency Caucus of the House of People
E: [email protected]
W: + 1-571-436-7586 M: + 252-6108-22469
COMMENTS