Qiimayn Xisaabta Geeska Afrika: Go’aanka Israa’iil ee Aqoonsiga Somaliland iyo Saameynta Istiraatiijiga ah
W/Q: Dahir Farah Jeer
Hordhac
Horta Israel waa maamul aan aqoonsi diblomaasiyadeed ka haysan inta badan dowladaha caalamul islaam (Muslim World), sidoo kale waa maamul dambiyo badan oo caalami ah ka geystay bariga dhexe eedo tiro beel ahna looga haysto Maxkamada dambiyada aduunka (International Criminal Court – ICC). Waa maamul aan sina u xaq dhowrin shuruucda caalamiga ah (The International law). Waa maamul aduunka ka godoonsan balse aaminsan in la kala adkaado maalinba dowlad muslim ah lagu duulo aaminsana la dumiyo.
In Dowlad noocaas ah ahi ku aqoonsato adoo bulsho Muslim ah oo aqoonsi doonaya maaha mid iska timi, aslana Israel waa dowlad ku dhisan mabda (principle) Dowlad Yuhuud ah diiniyan. Sidookalena aaminsan inay ku wareegsan tahay khatar kaga imaanaysa Shucuubta Muslimka ah ee bariga dhexe ku nool. Talaabo kasta oo ay qaadaysana waxay ku dhisan tahay Cilmi Baaris rasmi ah iyo istiraatijiyad ku dhisan amni qaran, oo go aan iskama qaadato Yuhuudu.
Machadka Daraasaadka Amniga Qaranka – INSS ee jaamacada TEL AVIV University ayaa maqaal uu qoray, November 24, 2025 cadadkiisuna yahay No. 2062 wuxuu ku bilaabay su’aashan hoose.
“Ma habboon tahay in Israa’iil aqoonsato dowlad taageersan reer Galbeedka oo ku taalla Geeska Afrika—gobol amni ahaan aad muhiim ugu ah Israa’iil, gaar ahaan maadaama muhiimaddiisa amni ay sii korodhay labadii sano ee la soo dhaafay”?
Maqaalka oo dhaarer Machadku nuxurkiisa wuxuu ku koobay (“For Israel, Somaliland may prove to be a game changer in the struggle against the Houthis.”)
AMA
“Marka laga eego dhinaca Israa’iil, Somaliland waxay u noqon kartaa isbeddel istiraatiiji ah oo wax ka beddela halganka lagula jiro kooxda Xuutiyiinta.”
Markaan ku leeyahay Israel go aan iskama Gaarto, dan la,aan xiriir dowladi ah uma samayso arigida Machadka Daraasaadka Amniga Qaranka – INSS xisaabta ha kuugu jirto.
Hadaba, aan Nuxurka Maqaalkaygan u imaado, Ujeedka Israel ee Aqoonsiga Somaliland waa cad yahay waana inay Gobolka Geeska Africa iyo Gacanka Cadmeed (Gulf of Aden) Joogitaan Rasmi ah ku yeelato, maadaaba ay dagaal adag kula jirto Kooxda Xuutiyiinta Yemen, marka ay doonayso inay duqayso Yemen na ay maalaayiin dollar ku bixiso, xulufo caalami ahna u baahato si Diyaaradeheeda dagaalka hawada shidaal loogu siiyo iyaduna aysan taas awoodin ee Maraykanku uu ka caawiyo. Israel waxay u aragtaa Somaliland oo ay Aqoonsato inay ka heli karto marino ay ka weerarto Yemen iyadoon haba yaraatee wax dan ah kalahayn khasaaraha ka dhalan karah jawaabta celinta Xuutiga ee Somaliland ku wajahan. Sidoo kalena waxaa jirah tartan ay israel kula Jirto Turkey oo sal dhigtay Geeska africa gaar ahaa Mogadishu iyo Saldhiga gantaaladaha ee ay Turkidu ka dhisanayaan taas oo ay Israel u aragti mid khatar ku ah amnigeeda Qawmiga.
Maxay Somaliland uga dhigan tahay Aqoonsiga Israel?
Somaliland waa maamul ka go’ay Somalia inteeda kale sanadkii 1991-dii waana maamul ku daalay helida aqoonsi caalami ah, aslana Maamulada Somalia ama bulsho ahaan ba somalida ayuu kala mid inaan go aanada lagu salayn aqoon iyo daraasado istiraatiiji ah oo lagu lafo gurayo go’aanada aad qaadanaysid waxa ka dhalan karah sida ay Israelba samayso. Inuu Aqoonsi helo wakhtiga intaas leegna caqabaha hortaagan waa kuwo sharci ah hadana kagama hadlaayo maqaalkan kooban. Balse inuu yahay maamul ku daalay doonista aqoonsiga waxaa kuugu dalil ah markii ay Ethiopia heshiis kula galashay bishii Janaayo 2024 inay hesho marin badeed (access to sea) somaliland na ay aqoonsi hesho taasna ay Ethiopia oo ah dowlad wayn ay ku adkaatay.
Somaliland inay Israel aqoonsato waxay uga dhigan tahay Mindi-Labo Af leh, waayo marna waa halis oo aan xuutiga kaa weeraro iyo danahayga ka shaqay ayaa ka soo socota sida inay qayb ka noqoto heshiiska Abrahamiyadda (Abraham Accords) oo ay horay u sexiixeen dowlahada muslinka ah ee kala ah United Arab Emirates (UAE), Bahrain, Sudan iyo Morocco iyo in Shacabka Falastiin lagu soo daabulo. Markale na waa Israel oo go aanada waawayn ee ay gaarto kala tashata Maraykanka oo ah dowlada aduunka ugu xooga wayn bal aanba dhihi karno dowlada aduunka xukunta taas ku xiiri karta aqoonsi laga helo maraykanka. Siday galalkaas u maamusho dhib iyo dheef Waxay ku xiran tahay Somaliland.
Maxay Somalia uga dhigan tahay Aqoonsiga ay Somaliland Israel ka heshay?
In Israel aqoonsato Somaliland waa jabin iyo ku tumasho shuruucda caalamiga ah sida uu qabo Axdiga Qaramada Midoobay
Cutubka 1, Qodobka 2(4) ee Axdiga Qaramada Midoobay “Dhammaan xubnuhu waa inay ka fogaadaan hanjabaad ama adeegsiga xoog ka dhan ah dhammaystirka dhuleed ama madaxbannaanida siyaasadeed ee dawlad kasta.” Halka Qodobka 2(7) ee Axdiga Qaramada Midoobay“Qaramada Midoobay ma faragelin karto arrimaha si buuxda ugu jira awoodda gudaha ee dawlad kasta.”
Balse Somalia hada kama jirto dowlad jawaab rasmi ah oo ku haboon ka bixin karta jugta gaartay maanta Midnimada Qaranimada Umada Somaliyeed, waa dowlada dafiic ah, fashilan tahay, caadiyana Somalidu malaha qorshe istiraatijiyadeed ee ku aadan waxa dhacay iyo xalalka ugu haboon ee markaas ku aadan, Israelna maaha dowlad leh cid looga dacwoodo, sharci qabta iyo waxay xeeriso toona. Wadada Kaliya ee Dowlada Somalia hada u furan waa cambaarayn, baryiyda caalamku inay sidoo kale cambaareeyaan falka Yuhuuda ku kacday.
4. Caqabadaha ka Dhalan Kara Aqoonsiga Israel ee Somaliland
Somaliland Gobolada ay ka kooban tahay iyo kuwa sheegato
Somaliland dadkeedu wuxuu dagan yahay gobolada kala duwan oo ay qaarna sheegato qaarna ay maamusho sida Awdal, Sool iyo Sanaag. Dhamaan goboladaas dadka dega yeeli mayaan gooni-goosad, Somalilandna waa ku adkaan doontaa xaqiijinta himiladaas iyo soo xirida xuduudahaas.
Xiisad Siyaasadeed oo la Xiriirta Soomaaliya.
Aqoonsiga ay Israel aqoonstay Somaliland waxay shidaal ku shubi kartaa khilaafka u dhexeeya Hargeysa iyo Muqdisho, taas oo ay ka dhalan karto in Somalia ay hawada somaliland u diido diyaaradah caalamiga ah waxay sidoo kale xanibaad ku soo rogi kartaa dekahada xirirka uu aduunka la leeyahay maamulkaasi, taas oo ah midda ay dowlada dhexe kaga adag tahay Somaliland. Tani waxay dhaawici kartaa dadaallada wada-hadalka iyo xal u helidda khilaafka Soomaaliya–Somaliland.
Khilaaf Sharci Caalami ah.
Aqoonsiga Israa’iil ee Somaliland wuxuu si toos ah uga hor imaanayaa – Mabda’a dhammaystirnaanta dhuleed (territorial integrity) ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya sida uu qabo Qodobka 2(4) ee Axdiga Qaramada Midoobay. Tani waxay Somaliland gelin kartaa xaalad ah aqoonsi hal dhinac ah (unilateral recognition) oo aan helin sharciyad caalami ah oo buuxda.
Kacdoon Diblomaasiyadeed oo Gobolka ah.
Sida aan kor ku soo xusay Israel waa dowlad go doon siyaasi ku jirta maanta, dagaalna kusocdo gaar ahaana caalamul Islaam, taasi waxay keeni kartaa in diidmo xooggan oo ka timaadda dalalka Carabta iyo Islaamka iyo sidoo kale Hoos u dhac ku yimaadda taageerada siyaasadeed iyo dhaqaale ee ay Somaliland ka hesho dalalka Muslimiinta hadii ay jirto.
Khataro Amni.
Aduunka maanta waxaa ka jiraha kooxo nabada diidan, somaliyana ku leh joogitaan xoogan kuwaasi oo ay adag tahay inay aqbalaan doonista Somaliland iyo aqoonsiga Israel, bartilmaameed ay beegsadaan amaanka maamulka sidoo kalena waxaa jiri karaha jamhado iyo culimada oo diida doonista maamulkaSomaliland iyo Aqoonsiga. Arin Amni oo khatar ah waxay ka imaan kartaa Xuutiga oo Israel ka weerarto Somaliland. Waxaa iyana halis la saadaalin karo ah inuu jiro Qorshe wayn oo aynaan ogayn kaas oo ah inay is-ogyihiin Ethiopia, Imaaraatka Carabta, iyo Maraykanka oo ethiopia marin biyoodkii Saylac ilaa Lug-haya ay xoog ku qaadan doonaan Maraykankuna uu saldhigyo ka samaysan doono Berbera iyo halka Imaaraatku uu iska waardiyeynayo isbalaarinta.
Turkey-ga ee Geeska Africa.
Kala Qaybsanaan Gudaha ah
Shacabka Somaliland waa mid Muslim ah aadna u og hagar daamooyinka Israel ee Islaamka waxaa dhici karta inay u arkikaraan tallaabadan mid xasaasi ah abuurina karta kacdoon siyaasadeed iyo mid bulsho oo ka dhan Aqoonsiga Israel taas oo ay riixayso dareen diimeed iyo mid qaranimo somaliyeed.
Maxaa La Gudboon Dowladda Federaalka Soomaaliya?
Dib-u-habeyn Siyaasadeed oo Gudaha ah iyo Furista Wada-hadal Qaran.
Somalia maanta waxay wajahaysaa halis ku wajahan midnimada qaranimada, dhuleed iyo dadeed tan iyo xornimadii, sida aan ko ku soo xusayna dowlada Somalia ee maanta talada haysaa maaha mid awooda xal u helida jugta gaartay jiritaanka qaranimada somaliyeed. Balse waxaa talo ahaan la gudboon qabashada shirwayne qaran oo gudaha si bulshada somaliyeed ee aqoon yahanku ku jiro ay helaan fursad ay ku wajahaan bulshada Somaliland, si dhab ahna loogala hadlo maamulka Somaliland tabashada uu qabo, si xal waarah loogu helo. Sidoo kalena waa in dib loo eego cida matasha Somaliland ee Heer qaran.
Ka Faa’iidaysiga Mabda’a Midowga Afrika ee Xuduudaha Gumeysiga (Uti Possidetis Juris)
Somalidu waa ina ka faa’iidaystaan Mabda’a uti possidetis juris kaasoo ah tiirka sharciyeed ee Midowga Afrika ku ilaaliyo xuduudaha dawladaha, isaga oo mudnaanta siinaya xasiloonida, nabadda, iyo ka hortagga burbur dawladnimo. Inkasta oo uu xaddido aayo-ka-tashiga dibadda, haddana wuxuu ka tarjumayaa doorashada Afrika ee ah in la ilaaliyo nidaamka dawladaha jira halkii laga abuuri lahaa fowdo juqraafi-siyaasadeed.
Kicinta Doodo Sharci Caalami ah.
Dowlada Somaliya waxaa looga baahan yahay Kicinta dood sharci caalami ah iyo istiraatiijiyad dowladeed oo ay si nidaamsan ugu adeegsanayso xeerarka iyo hay’adaha sharciga caalamiga ah si ay u difaacdo midnimadeeda dhuleed, madaxbannaanideeda, iyo sharciyaddeeda. Dowladdu waa inay arrintaan u gudbisaa Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, jaamacada Caraba iyo Ururka Iskaashiga Islaamka, iyo hay’adaha garsoorka caalamiga ah, iyadoo ku salaynaysa, Qodobka 2(4) ee Axdiga QM Mabda’a uti possidetis juris (xuduudaha gumeysiga) iyo go’aammo sharci oo horay jiray (precedents). Ugu damayntiina waa inay Dowlada Somalia u adeegsato tiir sharciyeed ‘Act of Union’, Kuna doodo in midowga ahaa mid sharci ah oo caalami ahaan la aqoonsan yahay. Sababtoo ah Act of Union ee 1960 wuxuu ahaa mid sharci ah, ku yimid ogolaansho laba dawlad (British Somaliland and Italian Somaliland). Sida sharciga caalamiga ah qabo , midowgaasi weli wuu jiraa ilaa laga gaaro burbur rasmi ah ama xal gudaha ah oo la isla oggol yahay. Sidaas darteed, kala-go’ hal dhinac ah ma waafaqsana xeerarka caalamiga ah.
In Si taxader lleh loo Abuuro Dhaqdhaqaaq wadani oo Gudaha Somaliland ah
Sida aan ognahay Bulshada ku dhaqan Somaliland ma wada doonayaan gooni goosadka ama madaxbaanida waxaana jirta huursanaan heerkeedu sareeyo oo gudaha ah hadii la waayo xal rasmi ah lana helo qorshe dowlad Somaliyeed ee midnimada qaranka ka fakaraysa waa fursad jirta in arintaas laga fakaro. Sidaas darteed dowlada Somaliya waa inay daraasadayso oo dajiso qorshe sistiraatijiyad heer qaran ah oo ku aadan sidii qodobkaan miro dhal looga dhigi lahaa. Iyadoo markasta uusan xalku ahayn talaabo ciidan waayo Somaliland waxaa bulshada aad loogu barbaariyey in Somalida koofurtu ay wax yeelo badan u geysatay.
Gunaanad
Somalidu waxay haystaan kala doorashada 2 arimood oo ay ku xiranta noloshooda maanta dabadeed, i. inay midoobaan gartaan dontooda dibna u saxaan xisaabaadkii khaldamay ildhowna kula socdaan in aduunku isbedelay oo uusan ahayn kii hore ee ay ku noolaayeen. ii. Iyo inay u diyaar garoobaan in la qaybsado dhulkooda maanta kadibna gobolkasta sugo marka gaar loo aqoonsanayo, mida hore waxay ku imaan kartaa midnimo qaran, isku duubni bulsho, is ogol siyaasadeed, heshiis bulsho oo dastuur lagu midaysan yahay ugu horeyso iyo isu tanaasul dhab, halka tan dame ay ku imaan karto sida ay soomalidu maanta tahay.
Tixraac –
Somaliland and Israel—Considerations Regarding Recognition and Cooperation
https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text.
https://hiiraan.com/news4/2013/july/30220/the_union_of_somaliland_and_somalia_law.aspx.
https://www.state.gov/the-abraham-accords.
https://commonslibrary.parliament.uk/israel-and-the-abraham-accords-in-2025-five-years-on/.
https://www.al-monitor.com/originals/2025/12/israel-becomes-first-country-recognize-somaliland-slight-turkey.
COMMENTS