Khatarta Ku Xeeran Meertada Xukunka & Damaca Gurracan ee Xasan Sheekh
Dowladnimadu dhab ahaantii waa nidaam ku dhisan Heshiis Bulsho (Social Contract) iyo xeerka “Qori isu-dhiibka.” Sidaas darteed, doonista ah in xukunka la sii haysto iyadoo mudaddii sharciga ahayd ay dhammaatay, ama lagu marmarsiyoonayo doorashooyin aan ku-talagalkoodu dhammaystirnayn, waxay khatar weyn ku tahay dowladnimadii la tabantaabinayey 30-kii sano ee la soo dhaafay. Aan sadex qodob ku soo koobo qormadan:
1. TAARIIKHDA Meertada Xukunka Soomaaliya
Mudadii dhaxaysay (2000–2022)
Hannaanka kala-guurka awoodda ee Soomaaliya wuxuu soo maray shan marxaladood oo waaweyn oo dalka ka badbaadiyay xukun-boobka, inuu dalku burburo iyo kali-talisnimada:
• Shirkii Carta (Jabuuti), 2000 Waxaa la dhisay
Dowladdii Ku-meel-gaarka ahayd (TNG) oo uu
madaxweyne ka noqday Cabdiqaasim Salaad.
Waxaa halkan ka billowday nidaamka 4.5 (oo
ahaa balaayo loo baahanyahay).
• Shirkii Mbagathi (Kenya) 2004, waxaa xukunka la
wareegay Cabdullaahi Yuusuf Axmed, taas oo
ahayd isbeddelkii ugu horreeyay ee awoodda ee
dhexmara laba hoggaamiye oo ka yimid kooxo
kala duwan.
• Shirkii Jabuuti 2009, waxaa madaxweyne loo
doortay Sheekh Shariif Sheekh Axmed, iyadoo
markii ugu horreysay mucaarad hubeysan nabad
lagu soo xareeyay.
• Kala-guurkii Rasmiga ahaa (Muqdisho) 2012,
doorashadii ugu horreysay ee gudaha dalka ka
dhacda. Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ku
guulaystay, Sheekh Shariif-na si nabad ah ayuu
xilka u wareejiyay.
• Guushii Farmaajo iyo soo-laabashadii Xasan
Sheekh 2017–2022, Maxamed Cabdullaahi
Farmaajo ayaa guulaystay. 2022, Xasan Sheekh
ayaa markii labaad dib loo doortay. Labada jeerba
xilka waxaa loo wareejiyey si nabdoon.
2. CAQABADAHA Codbixinta Tooska ah iyo Gaabiska Dowladda
In kasta oo uguuridda nidaamka “Qof iyo Cod” (One Person, One Vote) uu yahay yoolka saxda ah ee meesha ka saaraya nidaamka beelaha, haddana fulintiisa waxaa hortaagan saddex darbi oo adag:
A-Caqabadaha Siyaasadeed iyo Sharci: Ma jiro
dastuur la isla ogol yahay iyo is-afgarad
siyaasadeed oo dhexmara Dowladda Dhexe iyo
Maamul Goboleedyada.
B-Caqabadda Amniga: Amni-darrada dalka ka jirta.
darteed, suurtagal ma aha in sanduuq kasta oo
doorasho la geeyo deegaan kasta.
C-Caqabadaha Farsamada iyo Dhaqaalaaha:
Waxaa maqan tirakoobka bulshada iyo
kaabayaal dhaqaale oo dalka u saamaxi lahaa
doorasho toos ah.
D-Dhamaanba Xukuumadihii soo maray dalka
wixii ka dambeeyay sanadkii 2000, (ha ugu
darnaato xukuumada hada xilkeedu
dhamaaday) waxay ku guul dareysteen inay
nidaamka doorashooyinka ah u raraan nidaam
qof-iyo-cod ah.
Waxaana qabaa in is qabqabsiga siyaasadu jirayo, ilaa la helo xukuumad hadafkeeda ugu weyni yahay inay si dhab ah hortabin uga dhigato inay dalka gaadhasiiso doorasho qof iyo cod ah.
Si kastaba ha ahaatee, Maadaama ay dowladda hadda jirta ka gaabisay diyaarinta kaabayaashan, ku-dhawaaqista doorasho “Qof iyo Cod” ah marka mudo-xileedku sii dhammaanayo waxaa loo arkaa amaba ay tahay “Kalmad xaq ah oo baadil lagu doonayo” . Waa isku-day lagu rabo in xukunka lagu sii joogo, lana qabto doorasho-ku-sheeg natiijadeeda horay loo sii ogyahay, sida ka dhacday ama ka socota maamulada qaar sida (K.Galbeed & W.Bari).
3. ISBARBARDHIGA Hannaanka Doorashooyinka
1-Doorasho Dadban (Heshiis) Waa habkii hore
ee lagu badbaadiyay dowladnimada. Waxay
xaqiijisaa in xukunku meerto ahaado.
2-Doorasho Toos ah (Heer Qaran) ma
saamaxayso xaaladda amni iyo farsamo ee
hadda Waxay keeni kartaa is-mari-waa iyo
burbur.
3-Doorasho Ku-Shubasho ah, waa tan hadda
Xasan Sheekh uu wato ee uu dadka ku leynayo
maanta, laga cabsi qabo dalku inuu kala go’o.
Waxay dumisaa heshiiskii bulshada ee 30-ka
sano la dhisayay.
Hogaamiyaha maax-gudhan (Psychopath leader) waa qof ku sifoobay dabeecado ba’an oo dhanka dhimirka iyo anshaxa, kaas oo awoodda u adeegsada danaysi iyo kalitalisnimo. Si kooban hadaan ufasiro, waa hogaamiye ku hoggaamiya dadka mabaadi’da “Aniga un” iyo “Ujeeddadu waxay xalaalaysaa hab kasta oo loo maro,” isagoo daadinaya masaaliixda dadwaynaha si uu u naas-nuujiyo rabaankiisa shakhsiyadeed. Waana sida aan aaminsanahay in hogaanka dalka usareeyaa hada ku sifaysan yahay, (miyir qab ma jiro), waana khatarta ugu weyn ee maanta dalku wajahayo.
Iskusoo-duub, casharka ugu weyn ee hannaanka siyaasadeed ee Soomaaliya halkan ka dhex muuqda wuxuu yahay: caqabad kasta oo jirta, iyo rabitaan kasta oo hoggaamiye uu leeyahay, haddana xaqiiqada biyo-kamadhibcaanka ahi waa in xukunku uu yahay meerto, qofna uusan xukunka u xidhnayn, sida kaliya ee maanta doorasho udhici kartaana waa doorasho dadban oo kudhacda ISLA-OGOL loo dhanyahay, kooxda Xasan intaa Alle haku ilhaamiyo.
Wabilaahi Towfiiq!
WQ: Maxamud Yusuf Gurey
COMMENTS