Hordhac
Garsoorku waa tiirka saddexaad ee dowladnimada, waana hay’adda laf-dhabarta u ah xaqiijinta sarreynta sharciga iyo ilaalinta xuquuqda muwaadiniinta. Wuxuu fasiraa oo dabaqaa shuruucda, isla markaana si caddaalad, madax-bannaani iyo dhexdhexaadnimo leh uga garnaqa khilaafaadka iyo dacwadaha. Hufnaanta iyo madaxbannaanida garsoorku wuxuu door muhiim ah ka qaataa dhismaha kalsoonida bulshada, ilaalinta sinnaanta sharciga hortiisa iyo xaqiijinta in qof kastaa helo caddaalad ku dhisan hannaan sharci oo sax ah.
Asalka Garsoorka
Garsoorku asal ahaan wuxuu soo jiray tan iyo waqtiyadii hore ee aadanaha, waxaana uu ka dhashay baahida loo qabo in la xalliyo khilaafaadka, lagu ilaaliyo xuquuqda dadka, lana xaqiijiyo caddaalad iyo kala dambeyn bulshada dhexdeeda.
Halbeega cadaalad
Halbeegga caddaaladdu waa cabbirka lagu qiimeeyo in xukunnada maxkamadaha iyo habraacyada go’aan-qaadashadu waafaqsan yihiin sharciga, mabaadi’da caddaaladda iyo ilaalinta xuquuqda dadka.
Taariikhda Garsoorka Soomaaliya
Garsoorka Soomaaliya wuxuu soo maray marxalado kala duwan oo taariikhi ah, kuwaas oo guud ahaan loo qaybin karo saddex marxaladood oo waaweyn:
- Xilligii Gumeysiga ka Hor
- Xilligii Gumeysiga
- Xilligii Xornimada ka Dib
- Xilligii Gumeysiga ka Hor
Xilligii gumeysiga ka hor, Soomaaliya ma lahayn nidaam maxkamadeed oo dowladeed oo casri ah, balse bulshada Soomaaliyeed waxay lahayd habab dhaqameed iyo kuwo diimeed oo lagu xalliyo khilaafaadka. Caddaaladda waxaa inta badan lagu saleeyn jiray Shareecada Islaamka, xeer-dhaqameedka iyo heshiisyada bulshada.
Khilaafaadka waxaa xallin jiray culimada, odayaasha dhaqanka, salaadiinta iyo hoggaamiyeyaasha bulshada, iyadoo ujeeddadu ahayd in la gaaro xal caddaalad ah, dibna loo soo celiyo nabadda iyo xiriirka bulshada. Garsoorka xilligaas waxaa si weyn loogu tiirsanaa laba tiir oo waaweyn:
- Shareecada Islaamka – gaar ahaan meelihii ay ka jireen culimo iyo maamullo Islaami ah.
- Xeer-dhaqameedka Soomaaliyeed – kaas oo lagu xallin jiray khilaafaadka bulshada, sida dilalka, dhaawacyada, murannada dhulka, xoolaha iyo khilaafaadka qoysaska.
Xilligii Gumeysiga
Xilligii gumeysiga, nidaamka garsoorka Soomaaliya wuxuu galay marxalad cusub, waxaana la bilaabay in la sameeyo maxkamado iyo hay’ado garsoor oo ku dhisan nidaamyadii sharci ee ay keeneen quwadihii gumeysiga. Si kastaba ha ahaatee, nidaamka garsoorku wuxuu ku kala duwanaa deegaannadii ay kala maamulayeen quwadihii gumeysiga.
Garsoorka xilligaas waxaa saameyn ku yeeshay sharciga gumeysiga, Shareecada Islaamka iyo xeer-dhaqameedka Soomaaliyeed. Arrimaha qaarkood waxaa lagu xallin jiray maxkamadaha gumeysiga, halka arrimaha la xiriira qoyska, guurka, dhaxalka iyo arrimo kale oo bulshada ah lagu dabaqi jiray Shareecada Islaamka ama xeerarka dhaqanka.
Sidoo kale, waxaa la sameeyay maxkamado iyo nidaamyo sharci oo rasmi ah, waxaana soo baxay habraacyo la xiriira dacwadaha, garsoorayaasha, qareennada iyo fulinta xukunnada.
Xilligii Xornimada ka Dib
Xilligii xornimada ka dib, gaar ahaan markii Soomaaliya ay xornimada qaadatay 1960, waxaa bilaabmay dhismaha nidaam garsoor oo qaran oo mideysan. Dowladda Soomaaliya waxay dadaal ku bixisay in la mideeyo nidaamyadii sharci iyo garsoor ee kala duwanaa ee jiray xilligii gumeysiga.
Garsoorka waxaa loo dhisay maxkamado heerar kala duwan leh, waxaana la sameeyay sharciyo qaran oo nidaamiya habka garsoorka, dacwadaha iyo xukunnada. Sidoo kale, waxaa la isku dayay in la waafajiyo Shareecada Islaamka, xeer-dhaqameedka Soomaaliyeed iyo nidaamka sharciga casriga ah.
Xilligii dowladdii milatariga ahayd ee ka dambeysay 1969, nidaamka garsoorka wuxuu maray isbeddello waaweyn, iyadoo la soo saaray sharciyo cusub iyo qaabab cusub oo maamulka garsoorka ah.
Kadib burburkii dowladdii dhexe ee 1991, nidaamka garsoorka Soomaaliya wuxuu galay marxalad adag, waxaana meelo badan ka hanaqaaday nidaamyo kala duwan oo ay ka mid yihiin garsoorka dowlad-goboleedyada, maxkamadaha dhaqanka iyo Shareecada Islaamka.
COMMENTS