Waraaq Furan oo ku Socota Dawladda Puntland iyo Dawladda Hoose ee Garoowe iyo Maayarkeeda
Magaalada Garoowe ma ahan oo kaliya Caasimadda Puntland, balse waa muraayadda laga dhex arko horumarka, nabadda iyo maamul-wanaagga ka jira deegaanka. taas oo ka dhigaysa mid ka mid ah magaalooyinka ugu muhiimsan Soomaaliya, Maaddaama ay magaaladu si xawli ah u koreyso, waxaa la joogaa xilligii la hirgelin lahaa qorshe dhow oo magaalada loogu sameynayo CBD ama Central Business District Xarun Ganacsi iyo Mid Maamul ama loo yaqaan City Centre oo leh halbeeg caalami ah.
Qormadaan ama Maqaalkaan waxaan ugu talagalay inaan usoo gudbiyo fariin iyo talooyin wax ku ool ah oo ku saabsan abuurista xarun magaalo casri ah oo loo yaqaan ‘Town Centre’ ama ‘City Hub’. Talooyinkan waxay ka turjumayaan rabitaan shacab oo doonaya in Garoowe noqoto magaalo casri ah oo lagu faani karo. Fariintaydu waxay kusocotaa Dawladda Puntland gaar ahaan Dawladda Hoose ee Garoowe iyo Maayarkeeda maayar Abdulqaadir Geedi iyo sidoo kale xubnaha Golaha Deegaanka ee laga soo doorto Caasimada waxaana hoos ku faahfaahin doonaa dulucda fariintayda:
Maxay tahay Baahida loo qabo TOWNka GAROOWE?
Magaalooyinka hormarsan ee adduunka oo dhan waxay leeyihiin xarun dhexe oo magaalo ah meel ay ku uruursanyihiin ganacssiyada, xafiisyada dowladda, meesha shacabku ku kulmaan.
Inkasta oo Garoowe ay tahay magaalo nidaamsan oo Townplan keeda aad looga taxadaray, haddana samaynta meel gaar ah oo loogu talagalay ganacsiyada iyo xafiisyada dawladeed ee bixiya adeega bulshada iyo shirkadaha u adeega bulshadu inay halmeel isugu yimaadaan waa arin lagama maarmaan ah, Garoowe waxay kaloo hirgalisay mashruux aad u naajixay oo ah dhismaha bartamaha magaalada ee barxada iyo aargada magaalada taas oo si guul ah oo qurux badan kusoo dhamaatay madaama bartamaha magaaladu uu hada yeeshay Barxad qurux badan iyo wadooyin loo dhisay si casri ah oo dhirayntii la socoto.
waxaa muhiim ah in markaan loo jeesto qaabkii loo hirgali lahaa Town Centre ay yeelato magaaladu si taas loo helo waxaan soo jeediyay fariintaydaan codsiga ah.
Town in la sameeyo waxay ubaahantahay afartaan adeeg in la isugu keeno mid kamid ah wayba haysataa caasimadu already:
A) ADEEGYADA GANACSIGA
1- in la sameeyo suuq yar oo casri ah kaas oo lagu gadayo dhamaan waxyaalaha bulshadu u baahantahay.
2- in laga dhiso Townkaas mall ama dhismayaal suuq ah oo laga dukaamaysto oo bixiya adeegyo badan oo bulshadu ubaahantahay kuwaas oo ah dhismayaal casri ah oo waawayn.
3- in bangiyada iyo shirkadaha bixiya adeeyda maaliyadeed loosoo raro Townka magaalada si ay uga qayb qaataan bilicda iyo quruxda magaalada una fududeeyaan adeegyada ay u hayaan bulshada.
4- in shirkadaha waawayn ay xafsiiyo ka furtaan Townka sida Towfiiq, OPEC iyo shirkadaha kale ee ganacsiyada waawayn bixiya, xafiisyadaas oo noqon doona HQ dhamaan deegaanada Puntland.
5- in laga dhiso townka Hotelo casri ah oo 5star ah kuwaas oo bixiya adeegyo hufan oo lagu soo dhiiran karo iyo sidoo kale maqaaxiyaha oo iyaguna ay isku sector yihiin hotelada lagana doonayo inay noqdaan maqaaxiyo bixiya adeegyo quality leh oo bulshadu kusoo dhiiran karto.
6- in laga furo Townka Supermarketyo waawayn iyo mini marketyo iyaguna bulshada u adeega.
7- in laga furo Townka xafiisyada ay leeyihiin shirkadaha u adeega bulshada sida Golis, Somtel, NEC, Nuwaco iyo shirkadaha nadaafada iyo kuwa kale ee iyaguna bixiyo adeegyo lamid ah kuwaas.
8- in laga furo Townka magaalada xarumaha bixiya adeegyada caafimaadka sida cisbitaalda clinicyada yar yar iyo farmashiyeyaasha waawayn kuwaas oo iyaguna lagu dhiiri galiyo laguna tartansiiyo inay ka furtaan Townka magaalada xarumo ama xafiisyo bulshada u adeega.
B) ADEEGYADA DAWLADDED EE BULSHADU UBAAHANTAHAY
1- adeegyada ay bixiso Dawladda Hoose qaybteeda dhulalka sida hadaba ay ugu taal. 2- adeegyada nootaayooyinka sida hadaba ay ugu yaaliin.
3- adeegyada samaynta kaararka aqoonsiga iyo dhalashooyinka 4- adeegyada Police ka iyo OPGa.
5- adeegyada samaynta Passportiga iyo dhamaan wixii qaabilsan immigrationka sida Visooyinka.
6- adeegyada loo sameeyo qaxootiga ama barakacayaasha sida kaararkooda iyo cuna uqaybintooda.
8- xafiisyada canshuur aruurinta sida guryaha ganacsiyada iyo gaadiidka.
9- xafiisyada waxbarashada sida shahaadooyinka iyo lasocdka imtixaanadka.
10- xafiiska ama maxkamada garsoorka sida dacwada iyo dalaaqa iyo xafiisyada racfaanka.
D) ADEEGYADA BULSHADA
1- Beerta Nabada ama beerta xoriyada oo ah goob loo diyaariyay qaab qurxoon oo ay bulshadu ku cawaystaan oo leh cafeteriayooyin yaryar iyo goobo public ah oo dadwaynuhu fariistaan. Kuwaas oo laga taxadaray nadaafadooda iyo amnigooda, taas oo aan rajaynayi in maayirku qurshaheeda waday.
2- Misaajidyo iyo goobaha cibaadada.
3- Maktabad caam ah oo dad waynaha iyo qalin laydu wax ku akhristaan inkastoo ay hada jirto balse Townka way ka fogtahay.
Intaas waxaa ku eg afarta qaybood ee marwalba loo qaybiyo in laga helo town magaalo mida afaraad way leedahay Garoowe oo waa wadooyin qurux badan oo lahagaajiyay lana dhireeyay taasna maaha mid aan usoo jeedinayo Dawladda Hoose oo waa qodob ay fulisay ayna ku amaanantahay.
Waxaa jira hadaba arin aad muhiim ah oo ladoonayo in Dawladda Hoose, maayarka iyo dalwladda guud ee Puntland ay ku baraarugaan oo ah dejinta xeerka qeexaya dhismayaasha laga doonayo in laga dhiso bartamaha magaalada kaas oo ladoonayo in laga soo saaro go’aamo ad-adag oo lagu amrayo dadka dhulkaas leh in si dhakhso ay ugu fududeeyaan shirkadaha iyo suuqyada laga furi doono iyo inaan la ogalayn hada wixii ka dambeeyay foolxumo inay sii ahaato bartamaha magaalada ama CITY CENTREka.
Intaas kadib waxaan soo jeedinayaa talaabooyinka la doonayo inay dawladdu qaado:
Inta aanan qodobkaan u galin waa in aan ugu horeyn calaamadiyaa inta noqon karta Townka:
Dadku inaysan kala aqoon ayaa laga yaabaa Farqi ayaa udhaxeeya City Centre iyo CBD:
Ciry Centerka waa ka guda wayn yahay CBDga sida ku cad sawirka.
A) CITY CENTRE: Wuxuu ka bilaabanayaa wadada Global meesha ka bilaabata eek a soo baxda laamiga wayn oo ay soo aado dhanka koonfureed ee magaalada ilaa ay ku dhacdo wadada kale ee golis hadana soo raacdo ilaa wadada guureeye meesha ay uga dhacdo kadibna lasoo raaco ilaa ay uga laabato dhankaas iyo wadada Tawfiiq ilaa ku gee wadada al-nasar hadana loo raaco wadada al-nasar ilaa wadajir lageeyo ilaa Togga.
Dhanka kale meeshii aanu ka bilownay ee global waxaa looga daganayaa dhanka wuqooyi iyadoo dhinaca laga marayo geeska ina tarabi oo la aadayo wadada gadaal ka marta dabaqa OPEC ilaa dhabarka dambe ee baarlamaanka ilaa dabaqa dahabshiil ilaa halkaas looga dhacayo buundada cusub.
B) CBD: waa halka aan uga gol leeyahay inay noqoto xarumaha ganacsi iyo bangiyada iyo dhamaan shirkadaha ka hawlgala magaaladu inay isugu yimaadaan iyo sidoo kale supermarketyada waa halkaas halka aan doonayo inay noqoto meel dabaqyo dhaadheer oo qurxoon oo bilicdeeda iyo nadaafada la daryeelo oo la adkeeyo, hadii aan tilmaamo waa dhabarka bari ee isteeshinka ilaa wadada wadajir lala gooyo misaajidka jaamaca ilaa wadada wayn looga soo dhaco luuqa somtel iskuulka darawiish lasoo maro dhabarka dambe NEC dhismaheeda cusub, lasoo aado dawlada hoose qaybta dhulalka ilaa laamiga bankiga dhexe ilaa lagu soo dhaco kala wareega cusub ee buundada cusub gala intaas ayaa la oran karaa CBD.
Hadaba aan kusoo noqono qodobkeeni hore ee ahaa maxaa laga doonayaa dawladda iyo maayarka.
1) Qorshe Maalgalin in loo Raadiyo: in dawladda hoose ay ka codsato dalalka daneeya arimaha Soomaaliya iyo hay’adaha deeqaha bixiya iyo hormarinta magaalooyinka soo kobcaya sida UNHABITAT, MIDOWGA AFRICA iyo MIDAWGA YURUB in laga codsado inay naga caawiyaan hidisaha dhisme town center ay yeelato Garoowe taas oo loo diyaarinayo qorshe degsan oo marxalada kala duwan muujinaya iyo sida ay dawladdu xil isaga saarayso fulinta mashruucaas.
2) Dhiira Galin Maalgashi: in ganacsatada iyo shirkadaha lagu dhiiri galiyo inay maalgashadaan CBD da magaalada ama Townka magaalada taas oo dhulalka laga raqiisiyo dhsimahana laga dhaafo canshuurta hadii ay ka dhisayaan dhismayaal qurux badan oo aan horey usoo sheegnay in xeerar laga soo saaro.
3) Arinta Amniga Iyo Nidaamka: in townka magaalada laga dhigo mid amni ah 100% oo roondada iyo ilaalada joogtada ah aan lugta laga qaadin maadaama ay kuyaaliin xarumihii Policeka shirkada Bangiyada iyo Ganacsiga ayna noqotaa meel lagu xiro gabi ahaanteedaba camerooyinka CCTV si amaanka loogala socdo daqiiqad walba, dhanka kale waa in la ilaaliyaa nidaamka townka iyo goobaha ganacsi maadama la doonayo inay habeenkii shaqaysan karaan waa in sidoo kale kala dambaynta wadooyinka trafikada iyo dadka alaabaha dhigta lala socda si loo ilaaliyo nidaamka tonwka.
4) Arinta Nadaafada: in nadaafada tonwku ay noqoto mid laga taxadaray 100%, waa in loo xilsaaraa shaqaale nadaafadeed oo 24hr ka shaqeeya waa in la dhigaa fuustooyinka qashinka waa in bulshada la baraa inay ilaaliyaan nadaafada magaalada guud ahaan gaar ahaan Townka waana in digniino iyo ganaaxyo la korsaaraa qofkii aan ilaalin nadaafada Townka, xitaa magaalooyinka aduunka waxaa laga ilaaliyaa in candhuufo lagu tufo Townka, hadii dawladu hilgalin karto arintaas wan bogaadin lahaa. Sidoo kale waa in dalwddu canshuur yar korsaartaa ganacsatada townka madaamaa nadaafada aad loo ilaalinayo.
Ok, hadaba hadii codsigayga ay tixgaliso dawladdu oo ay hirgasho qorshaha hindisaha townka magaalada maxaa laga faaiidi doonaa?
a) Fursado Shaqo oo Lahelo dhalinyarta ganacsiyada furanaysa oo ku dhiirinaysa inay tawnka ka furtaan bossiness yaryar, sidoo kale waxaa jiri doona dhalinyaro brokora ah oo iyaguna ka dhex dulaalayn doonaa dhismayaasha kirooyinka iyo alaabo keenista.
b) Waxaa u soo safri doonaa buslahda ku dhaqan Puntland oo dhan maadama laga helayo xafiisyadii passaporada caafimaadkii bangiyadii waawaynaa waxaa kordhi doona shirkadaha iyo basabka iyo baabuurta ka shaqeeya safarada iyo Hotalada oo camirma.
c) Dowladda hoose oo dakhli fara badan soo galayo maadama shirkado badan ay HQ goodu ka dhigan doonaan CBD da magaalada.
d) Waxaa imaan doonaa shirkadaha waawayn ee doonaya maalgashiyada ee ka jira Geeska Afrika kuwaas oo kusoo dhiiran doona bilicda nidaamka nadfaada quruxda iyo amniga Garoowe iyo CBD ga magaalada.
F.G: ma ahi muwaadin moogan xaalada uu kujiro dalku iyo guud ahaan dunida ee dhanka dhaqaale iyo sida manta dunidu ukala xirmatay iyo sidoo kale dagaalada ka
socda dunida hadana helida adeegyadan iyo soo jeedintooda waa madlab iyo xuquuq ay leeyihiin muwaadiniintu oo ubaahan in loo ajiibo oo loo tixgaliyo.
Hadaba guntii iyo Gababadii waxaan ku talinayaa:
Garoowe waxay mudan tahay inay yeelato xarun dhex u ah oo indhaha soo jiidata, nadiif ah, oo nidaamsan. Haddii la hirgeliyo Garoowe City Centre waxay tusaale u noqon doontaa magaalooyinka kale ee Soomaaliya, waxayna kor u qaadi doontaa kalsoonida dadka deegaanka iyo maalgashadayaasha dibadda.
Garoowe waa magaalo haysataa awood gaar ah oo ay ku noqon karto magaalo horumarineed oo lagu faani karo. Waxaa la joogaa xilligii loo sameyn lahaa mustaqbal wanaagsan oo caasimadda Puntland ay yeelato, Hindisahan Town Centre-ku wuxuu matalayaa tallaabo muhiim ah oo wax ka badali doonta horumarka, dhaqaalaha, bulshada iyo xaaladda nololeed ee degaanka.
Si gaar ah, waxaan ka codsanayaa Maayarka Magaalada Garoowe iyo golaha deegaanka in ay:
Ø In ay siiyaan hindisahaan mudnaanta sare ee qorshaha horumarka magaalada.
Ø In ay La xiriiraan hay’adaha caalamiga ah ee taageera horumaraka magaalooyinka.
Ø In ay Bulshada deegaanka kala tashadaan oo aragtigooda ka ogaadaan.
Ø In ay Koox u saarto xirfadlayaal ah oo dajiya qorshaha iyo hirgelinta.
Mahadsanidiin
WQ: Maxamuud Axmed Maxamuud Aw-cismaan
COMMENTS