Warshadda Bacriminta Godey: Fursad Horumarineed mise Dabin Khiyaano?
WQ: Robleh Ahmed
Bishii Oktoobar 2025, wuxuu Abiye Axmed dhagax-dhigay Warshadda Bacriminta ee Godey (Gode Fertilizer Plant) oo uu ku baxayo adduun dhan $2.5 Bilyan, waxaana ka caawinaya uu heshiis aan la sii sheegin kula galay Shirkad Nayjeeriya laga leeyahay oo lagu magacaabo “Dangote Group”. Sida ay sheegtay Dowladda Itoobiya, Mashruucan oo ah kan 5aad ee Qaaradda Afrika waxaa wada fulinaya Dowladda Itoobiya iyo Shirkadda Dangote Group (lahaansho 40% Dowladda Itoobiya, 60% Dangote Company).
Bilowgii 1970kii ayaa reer Galbeedku kula taliyay Dowladda Itoobiya inay u isticmaasho Bicriminta (Fertilizer) xoojinta iyo koboca waxsoosaarka dalagga Beeraha maadaama 85% nolosha Shacabka Itoobiya ku tiirsantahay Beeraha, dhulkiina uu noqday mid dug ah ama daalay oo aan waxba soo saari karin. Itoobiya waxay samaysay waxay ku sheegtay Mashruuca Bacriminta oo ay ugu tala gashay in laga sameeyo Godey (Deegaanka Soomaalida) iyo Mataaharaa (Deegaanka Oromada), mase dhicin inay la sameeyo mashaariic noocaas ah, waxaana sabab u ahaa khilaafka Maamulkii Dhargiga iyo dagaaladda ka bilowday Deegaanadda Soomaalida, Aratariya iyo Tigray.
Mar labaad ayay Itoobiya isku dayday inay soo noolayso hindisaha fulinta Mashruuca Bacriminta, wuxuuna ahaa kadib markii la sameeyay Urur-Goboleedka IGADD (Intergovernmental Authority on Drought & Development) oo markii dambe loo bixiya IGAD (Intergovernmental Authority on Development), qorshuhuna wuxuu ahaa in la dhamaystiro 1994 waxaase dhacay Dhargigii.
Haddaba waxaa jira dukumiintiyo uu Xafiiska Qaramada Midoobaya ee UNIDO (United Nations Industrial Development Organization) ka sameeyay Qorshaha Itoobiya ee ahaa in Godey laga sameeyo Warshad Bacriminta (Fertilizer Plant) muddo laga joogo 40 Sano. Qoraalada ugu muhiimsan waxaa la qoray sanadihii 1975, 1985 iyo 1990. UNIDO waxay wakhtigaa kula talisay Itoobiya in aan Warshadda Bacriminta laga samaynin Godey waxayna sabab uga dhigtay waxyaabo badan ooy kamid yihiin:
(i) inaan Gobolka Soomaalida looga baahnayn Sunta Baxriminta, ayna jiraan meelo kale ama Gobollo kale oo ay kaga habboon tahay in laga sameeyo, sida Goboladda Beeraha leh (Highland, Oromo & South/West regions),
(ii) arrimo xidhiidh la leh khataraha (environmental & other risks) & khibradda & awoodda Itoobiya ee maaraynta khataraha noocaas oo aad u hooseeya ama yar.
Nasiib-daro waxa kaliyay ee la hayo ayaa ah warbixinnada iyo qoraaladda UNIDO ka samaysay qorshaha Itoobiya ee Warshad Bacriminta Godey, waxaana shacabka Soomaalida laga qariyay qorshaha iyo dukumiinti wixii xidhiidh la lahaa mashruucan, waxaase dhacday inay Dowladda Itoobiya joojisay qorshaha samaynta warshadda, kadibna ay dhacdayba.
1990kii iyo 2000kii, Wakhtigii Meles waxay Dowladda Itoobiya dib u soo celisay hindisihii ahaa samaynta Warshadda Bacriminta, waxaana Gobolka Sitti ama Shiniile laga bilaabay 2016, lagula heshiiyay shirkad ay leedahay Dowladda Marooko oo lagu magacaabo (OCP Group).
40 Sano kadib (Sanadkii la soo dhaafay ama Oct 2025) waxay Itoobiya dhagax-dhigtay isla Warshaddii, waxayna kula heshiisay Shirkad Nayjeeriya laga leeyahay oo lagu magacaabo Dangote Group.
Dhammaaan isku-dayadaa ayaa ahaa kuwa laga keenay Dowladda Dhexe, mana jiraan wax darasad ah oo la sameeyay ama wax qorshe ah oo lala wadaagay Shacabka iyo Maamulka Deegaanka Soomaalida. Markaad la sheekeysato Shacabka iyo Maamulka Deegaanka Soomaalidu waxay kuu sheegayaan inaysan waxba ka ogayn Mashruucan oo uu yahay qorshe ka yimid Dowladda Dhexe, shaqoodooduna tahay inay ilaaliyaan nabad-galyada shaqaalaha iyo qalabka Mashruuca, wax dowr ama hadal ahna aynan ku lahayn fulintiisa & cidda ka shaqaynaysa.
Marka Warshad noocan oo kale ah la samaynayo waxaa lagama-maarmaan ah in wadatashi iyo kulamo lala yeesho Shacabka iyo Maamulka Gobolka laga samaynayo, iyo diyaarinta dukumiintiyo, daraasaad iyo heshiisyo wax walbana lagu qeexay, iyo in Shacabka & Maamulka Gobolka laga qaybgaliyo howlaha iyo shaqada la qabanayo, oo uu kamidyahay daraasadaha iyo dabagalka, shaqaalaynta iyo qandaraasyada, iyo dakhliga iyo canshuuraha Mashruuca.
Sida caadiga ah, marka Warshad noocan oo kale ah la samaynayo, waxaa loo baahanyahay 10 Dukumiinti*, mid walbana ka koobanyahay 5-20 Dukumiinti oo qeexaya shaqada, waxsoosaarka iyo nabadgalyada dhammaan howlaha Mashruuca. Nasiib-daro, sida Itoobiya laga bartay, wax Dukumiinti ah lagama hayo ama lalama wadaagin Odayaasha iyo Maamulka Deegaanka Soomaalida. Xogta kaliya ee la ogyahay ayaa ah inuu ku baxayo maalgashi ah $2.5 Bilyan USD, soona saarayso 3 malyan Bacrimin ah sannadkii, iyo lahaanshaha oo ah 40% Dowladda Itoobiya, 60% Shirkadda Dangote. Maadaama aynan Dowladda Itoobiya haysanin dhaqaale, waddankuna ku jiro xaalado aan la saadaalin karin, waxaa hubaal ah inay Dowladda Itoobiya u baahantahay inay mashruucan u raadiso maalgalin shisheeye, waxaana jira warar sheegayay inay Itoobiya ka codsatay Dowladda Malaysiya inay ka caawiso .ashruucan iyo ama in Imaaraadka Carabtu ku lugleeyahay mashruuca.
Bacrimintu way noocya badantahay, waxayna leedahay isticmaallo iyk faa’iidooyin ballaadhan oo kaladuwan, waxaana kamid mid ah ama ugu muhiimsan dhinacyada beeraha, nafaqada dhulka, ciidda, warshadaha, iyo waliba hubka iyo waxyaabaha qarxa, waxaana ka dhalan karan khataro caafimaad, khataro deegaan (ooy kamid yihiin Biyaha, Dhirta & Ciidda), hawo xumo iyo khataro nabadgalyo oo dhab ah haddii aan si taxadar leh loo maamulina keeni kara musiibo iyo aafo natiijooyin xun leh.
Dhaqanka Itoobiya waa mid ku salaysan khiyaano iyo boob, waxaana lagamamaarmaan ah inay Soomaalidu fahanto, ayna diiddo in lagu dullaysto khayraadkeeda. Sidaa aawadeed, Odayaasha, waxgaradka, iyo Maamulka Soomaalidu waa inay u dhaqmaan sida qowmiyadaha kale ee dalka Itoobiya.
Su’aasha aan jawaab loo haynin ayaa ah sababta Itoobiya ay mashruuc noocan oo kale ah ugula qamaamayso Deegaanka Soomaalida, ooy uga samayn la’dahay deegaanadda kale ee caanka ku ah waxsoosaarka Beeraha?
Samaynta Mashruuc noocan oo kale ah wuxuu leeyahay faa’iidooyin & dhibaatooyin, wuxuuna noqon karaa fursad horumarineed ama dabin khiyaano oo lagu halaagayo shacabka gobolka.
Mashruucu wuxuu isticmaalayaa shidaalka Gobolka, dhul aad u baalaadhan ayaa lagu amray in Shacabku ka guuro, fursadaha shaqo ee uu laga halay ayaana ku kooban waardiye, halka maamulka deegaanku uusan wax jawaab ah u haynin shacabka Soomaaliyeed. Sidaa darteed, marka aad loo eego siday wax ku bilowdeen ama siday ku socdaan, waxaa muuqata inuusan jirin wax wanaag ah oo laga sugaa mashruuc noocaas oo kale ah, waa haddaan qaabka wax loo wado aan wax laga badalin.
Waxyaabaha ka socda Sitti iyo Godey iyo mashruuca bacrimintuba ma aha kuwo uu wax ka ogyahay shacabka iyo maamulka deegaanka Soomaalidu. Itoobiya waxay kula heshiishay Shirkadahaa laga leeyahay Marooko & Nayjeeriya (Moroccan OCP Group & Nigerian Dangote Group) inay Bacrimin u sameeyaan Beeralayda Itoobiya, waxayna keensatay Shaqaale & Qandaraasley aan Soomaali ahayn, halka laga sugayo Shacabka & Booliska Soomaalidu inuu korkaa ka ilaaliyo (Waardiyaal). Sidaa darted, waa inay Madaxda Itoobiya u dhaqmaan sidii Dowlad oo uu Shacabka & Maamulka Soomaalidu howsha aasaas u niqdaa, ama waa inuusan Shacabka & Maamulka Soomaalidu hoosta ku qarsanin Dabkii gubi lahaa.
* Waxyaabaha maqan, loo se baahanyahay oo Soomaalida laga qarinayo ama loo diidanyahay aragooda waxaa kamid ah Dukumiintiydan:
(1) Feasibility study, (2) Environmental and social impact assessment, (3) Government permits and approvals, (4) Land lease or land allocation agreement, (5) Financing agreements, (6) Engineering, procurement & construction (epc) contract, (7) Resource supply agreements, (8) Social responsibility & community agreements, (9) Safety and risk management plans, (10) Regulatory compliance documents.
DHAMMAAD
COMMENTS